بسم الله الرحمن الرحیم

معنا و مفهوم اسلام: اسلام یعنی تسلیم شدن در برابر خداوند؛ تسلیم شدن بدون قید و شرط.

یعنی بپذیریم و باور کنیم هر آنچه را که از طرف الله متعال بر ما نازل شده است. دایره‌ی دین تمام زندگی ما را احاطه می‌کند. پس از عبادات و معاملات گرفته تا سیاست و حکومت داری و از حقوق والدین و فرزندان گرفته تا حقوق شهروندی و همسایه داری، همه و همه را شامل می‌شود. اسلام هیچ چیزی از زندگی مارا نگذاشته است مگر برای آن راهنمایی‌هایی دارد. الله متعال می‌فرمایند: ٰيَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱدۡخُلُواْ فِي ٱلسِّلۡمِ كَآفَّةٗ وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ.بقره ٢٠٨

ترجمه: ای کسانیکه ایمان آورده‌اید! به طور کامل وارد اسلام شوید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید! بی‌گمان شیطان برای شما دشمنی آشکار است.

پس اسلام یعنی خودرا کامل تسلیم الله تعالی کنیم. اسلام تمام زندگی مارا در بر می‌گیرد و در آن هیچ کس حق تصرف و کم‌کردن یا اضافه کردن را ندارد. حتی بزرگترین مجتهدین و امامان هم نمی‌توانند در نصوص قطعی قرآن عظیم‌الشان چیزی را اضافه یا کم کنند.

پس هر مسلمان موظف است اسلام را تماما بپذیرد و به تمام آن عمل کند.

برای اینکه فهم درستی از اسلام داشته باشیم، لازم است تا نگاهی کلی به ابعاد مختلف اسلام از زوایای متفاوت بیندازیم:

شعبه‌ی ایمان: اولین بعد یا شعبه‌ایکه نیاز است تا در فهم اسلام به آن توجه صورت گیرد، شعبه‌ی ایمان است. زیرا که اصلاح جامعه به اصلاح افراد وابسته است و اصلاح افراد منوط به اصلاح نفس است و اصلاح نفس جز با تزکیه امکان‌پذیر نیست. الله متعال می‌فرمایند: وَنَفۡسٖ وَمَا سَوَّىٰهَا( ٧) فَأَلۡهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقۡوَىٰهَا (٨) قَدۡ أَفۡلَحَ مَن زَكَّىٰهَا (٩) وَقَدۡ خَابَ مَن دَسَّىٰهَا (١٠)

ترجمه: و سوگند به نفس و آنکس که آنرا درست کرد، سپس فجور و پرهیزگاری‌اش را به آن الهام کرد، هر کس آنرا پاک گردانید قطعا رستگار شد، و هرکس آنرا آلوده داشت قطعا زیانکار شد.

مأموریت پیامبران

از این رو مأموریت پیامبر صلی الله علیه و سلم در میان امتش این بود که: وَيُزَكِّيهِمۡ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ.الآیة سوره‌ی جمعه آیه ۲ ترجمه:  و آنان را پاک می‌گرداند و به آنان کتاب و حکمت می‌آموزد.

این تزکیه‌ی نفس نتیجه‌ی هم‌نشینی و هم‌صحبتی با پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم بود. در حقیقت در آغوش تربیت و دامن عطوفت آنحضرت صلی الله علیه و سلم، نسلی ظهور کرد که به تمام اخلاق خوب و حسنه مزین و از اخلاق وصفات بد پاک و مبرا بودند.
پیامبر صلی الله علیه و سلم نیز به این امر شهادت می‌دهند چنانکه می‌فرمایند: خیر الناس قرنی. الحدیث. ترجمه بهترین انسان‌ها، انسان‌های زمان من هستند. در حقیقت زمانه‌ی صحابه فصل بهار اسلام، نمونه‌ی تربیت نبوی و معجزه‌ی تزکیه‌ی آنحضرت صلی الله علیه و سلم بود.
اما زمانی که سلسله‌ی صحبت نبوی منقطع شد و رسول خدا از این دنیا رحلت کردند، قرآن، حدیث و سیرت طیبه‌ی آنحضرت صلی الله علیه و سلم خلأ عدم وجود ایشان را پر کرد و برای فقه باطن، حکمت، امراض قلوب، بدی‌های نفس و علاج از مکر و کید شیطان یک مطب و دارالشفای دائمی و جهانی قرار گرفت. قرآن، حدیث و سیرت پاک آنحضرت صلی الله علیه و سلم بهترین، مؤثرترین و آسان‌ترین ذریعه برای تهذیب اخلاق و تزکیه نفس است که زنگ دلها را می‌زداید و آیینه‌ی نفس انسانی را صیقل می‌دهد.

تزکیه اثر عمیق‌تری نسبت به تعلیم دارد زیرا که تعلیم ارتباطش با مغز و تزکیه ارتباطش با نفس است. تزکیه پاکی و رشد را باهم در بر می‌گیرد یعنی تخلیه(پاک شدن) و تحلیه(آراستن)، پاک شدن از بدی‌ها و آراستن با نیکی‌ها و مکارم اخلاقی که پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و سلم برای تکمیل نمودنشان مبعوث شده‌اند. سنت خداوند در تغییر جامعه این است که: قبل از آن باید هر فرد نفسش را اصلاح کند طوری که گویا از نو آفریده شده است؛ اهداف، آرزوها، افکار و نظریاتش نسبت به خودش و دنیای پیرامونش تغییر کند خصوصا نسبت به پرورگارش. زیرا که اسم و صورتش تغییر نمی‌کند بلکه نفسش تغییر می‌کند که بر تغییر رفتار و علائق خود و تغییر زندگی و محیط پیرامون خود قادر می‌شود.

این منبع تغییر تمام جامعه خواهد بود همانطور که الله متعال می‌فرمایند: إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوۡمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمۡۗ.الآیه.رعد ۱۱ ترجمه: در حقیقت خداوند حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا وقتی آنها آنچه در دلهایشان دارند تغییر دهند.

عامل اساسی در این تغییر و تزکیه، همان ایمان به خداوند و روز آخرت است، این همان توحیدی است که انسان مسلمان را از متاع دنیا و زینتش بی‌نیاز می‌گرداند زیراکه می‌داند آنچه نزد پروردگارش دارد بهتر و پایدارتر است.

همان توحیدی که انسان را از عبادت غیر خدا آزاد می‌کند زیرا که شعار او این آيه‌ی مبارک است: أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشۡرِكَ بِهِۦ شَيۡـٔٗا وَلَا يَتَّخِذَ بَعۡضُنَا بَعۡضًا أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِۚ . الآیة آل عمران۶۴.ترجمه: که جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نگردانیم و بعضی از ما بعضی دیگر را بجای خداوند به پروردگاری نگیرد.

این همان توحیدی است که به صاحبش قوت و اعتماد می‌بخشد تا در سختی‌ها و مشکلات ضعیف نشود، چون باور دارد که چیزی که به او رسیده است تقدیر به او رقم زده است: قُل لَّن يُصِيبَنَآ إِلَّا مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَنَا هُوَ مَوۡلَىٰنَاۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ.توبه۵۱ ترجمه: بگو: هرگز به ما جز آنچه که الله متعال برای ما نوشته است نمی‌رسد اوست مولای ما و باید که مؤمنان بر خدا توکل کنند.

و این همان ایمانیست که عرب‌های زمان جاهلیت- عربهای بت، شراب، زنا، سود، گناه و فسق- را به اصحاب محمد صلی‌الله علیه و سلم تغییر داد: صحابه‌ای که قلبا نیک‌ترین، نفسا پاک‌ترین، اعمالا صالح‌ترین انسان‌ها بود، پرهیزگار ترین انسان‌ها نسبت به دنیا و حریص‌ترین انسان‌ها به دین بودند. عجیب نیست که قرآن عظیم الشان ایمان را برای ما در اعمال، اخلاق و مقام تجسم کرده است تا مانند آئینه‌ای هر کس در آن نفس خود را ببیند که چه چیزی از آن را گرفته است و چه چیزی را ترک کرده است.

این قول خداوند متعال را ببین: ‌قَدۡ ‌أَفۡلَحَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ١ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي صَلَاتِهِمۡ خَٰشِعُونَ ٢ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَنِ ٱللَّغۡوِ مُعۡرِضُونَ ٣ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِلزَّكَوٰةِ فَٰعِلُونَ ٤ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِفُرُوجِهِمۡ حَٰفِظُونَ ٥ إِلَّا عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِهِمۡ أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَإِنَّهُمۡ غَيۡرُ مَلُومِينَ ٦ فَمَنِ ٱبۡتَغَىٰ وَرَآءَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡعَادُونَ ٧ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِأَمَٰنَٰتِهِمۡ وَعَهۡدِهِمۡ رَٰعُونَ ٨ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَوَٰتِهِمۡ يُحَافِظُونَ. مؤمنون آیات ۱-۹

ترجمه: به راستی مؤمنان رستگار شدند. آنان که در نمازهای‌شان خاشع‌اند. وآنان که از کارهای بی‌هوده روی‌گردانند. و آنان که زکات را بجای می‌آورند. و آنان که حافظ شرمگاه‌هایشان هستند، جز بر همسرانشان و کنیزان شان که در این صورت سرزنش نمی‌شوند پس کسانی که در پی راه دیگری باشند تجاوز کارند. و آنان که امانت‌ها و پیمان‌هایشان را رعایت می‌کنند. و آنان که بر نمازهایشان محافظت می‌نمایند.

و به این قول خداوند متعال در قرآن نگاه کن: إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ لَمۡ يَرۡتَابُواْ وَجَٰهَدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ أُوْلَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّـٰدِقُونَ.حجرات ١٥

ترجمه: مؤمنان کسانی‌ هستند که به الله و به پیامبرش ایمان آوردند و آنگاه شک و تردیدی به خود راه ندادند و با مال‌ها و جان‌های شان در راه الله جهاد کردند، همانا این‌ها راستگویانند.

ایمان کامل از منظر حدیث

احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم ایمان را هفتاد و چند شعبه معرفی می‌کند که در آنها عقاید سالم، عبادات خالص، اخلاق نیک، معاملات راست، روابط پاک و انسانیت رفیع را مجسم می‌کند.

برای ما خواندن این چند حدیث کفایت می‌کند:

۱-الإيمان ‌بضع وستون شعبة، والحياء شبعة من الإيمان.
ایمان شصت و چند شعبه است و حیا یک شعبه از ایمان است.
۲-الْمُؤْمِنُ ‌مَنْ ‌أَمِنَهُ ‌النَّاسُ عَلَى دِمَائِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَالْمُسْلِمَ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ.
ترجمه: مومن كسی است که مردم او را بر خون خود و اموال خود امین بدانند و مسلمان کسی است که مسلمانان دیگر از دست و زبانش در امان باشند.
۳- لا ‌يُؤْمِنُ ‌أَحَدُكُمْ ‌حَتَّى ‌يُحِبَّ لأخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ.
ترجمه: مؤمن نیست هیچ یک از شما تا زمانی که آنچه برای خود می‌پسندد برای برادر مسلمان خود نیز بپسندد.
۴- من كان يؤمن بالله واليوم الآخر؛ فليكرم ضيفه، ومن كان يؤمن بالله واليوم الآخر ‌فليصل ‌رحمه، ومن كان يؤمن بالله واليوم الآخر فليقل خیرا او لیصمت.
ترجمه: کسی که به خدا و روز آخرت ایمان دارد باید مهمان خود را اکرام کند و کسی که به خدا و روز آخرت ایمان دارد باید صله‌ی رحم را بجا آورد و کسی که به خدا و روز آخرت ایمان دارد باید که حرف نیک بگوید یا خاموش باشد.
۵- مَا آمن بِي من ‌بَات ‌شبعان وجاره جَائِع الى جنبه وَهُوَ يعلم بِهِ.
ترجمه: به من ایمان ندارد کسی خودش سیر باشد و بخوابد و همسایه‌اش گرسنه باشد در حالی که او می‌داند.
بعد ایمانی فقط ایمان تنها نیست بلکه آنچه از خوبی‌ها و محاسن اخلاقی و رفتاری انسان‌هاست در بعد ایمان داخل است چنان‌که پیامبر صلی الله علیه و سلم می‌فرمایند:

اکمل المؤمنین ایمانا احسنهم خلقا. ترجمه: کامل‌ترین ایمان از آن کسی است که اخلاق نیکو داشته باشد.